Možda i vi, kao i većina ljudi, hemiju pamtite kao školski predmet pun naizgled besmislenih pravila i komplikovanih formula. Međutim, hemija je mnogo više od toga. Načini na koje danas razumijemo svijet oko sebe - materiju, energiju i promjene u prirodi - potekli su upravo iz ove nauke.
Iako Bosna i Hercegovina nema dugu tradiciju svjetski poznatih hemičara, rad i otkrića velikih imena poput Lavoisiera, Mendeleeva ili Curie imaju snažan uticaj na način na koji se hemija predaje i izučava i kod nas, a njihove teorije i eksperimenti čine osnovu savremenih nastavnih planova.
Temelje modernog shvatanja svijeta postavili su naučnici čija imena danas često susrećemo u udžbenicima, formulama i mjernim jedinicama. Pa, ko su bili ti najveći umovi nauke? U nastavku donosimo pregled nekih od najznačajnijih hemičara i njihovih ključnih doprinosa, koje ćemo detaljnije obraditi kroz ostatak članka. A ako želite obnoviti temeljna znanja iz hemije prije nego što zaronite u živote velikih hemičara, posjetite i naš članak o osnovama hemije.
Najpoznatiji hemičari i njihova otkrića
| Hemičar | Glavni doprinos |
|---|---|
| Antoine Lavoisier | Smatra se "ocem moderne hemije"; utemeljio zakon održanja mase. |
| John Dalton | Razvio atomsku teoriju i tvrdio da se materija sastoji od nedjeljivih atoma. |
| Amedeo Avogadro | Formulisao Avogadrov zakon: jednaki volumeni gasova sadrže jednak broj molekula. |
| Jöns Jacob Berzelius | Uveo modernu hemijsku notaciju i otkrio elemente poput silicija, selena i torija. |
| Dmitri Mendeljejev | Stvorio periodni sistem elemenata i predvidio postojanje još neotkrivenih elemenata. |
| Marie Curie | Pionirka istraživanja radioaktivnosti; prva žena dobitnica Nobelove nagrade. |
| Joseph Priestley | Otkriće kisika i drugih gasova; doprinos razvoju teorije fotosinteze. |
| Louis Pasteur | Razvio pasterizaciju i dao ključni doprinos mikrobiologiji i vakcinaciji. |
| Alexander Fleming | Otkriće penicilina, prvog široko korištenog antibiotika. |
| Rosalind Franklin | Presudna uloga u razumijevanju strukture DNK, RNK i virusa. |
| Linus Pauling | Doprinos kvantnoj hemiji i molekularnoj biologiji; dobitnik dvije Nobelove nagrade. |
| Ahmed Zewail | Utemeljio femtohemiju - proučavanje hemijskih reakcija u ekstremno kratkim vremenskim intervalima. |
| Frances Arnold | Nobelova nagrada za rad na usmjerenoj evoluciji enzima. |
1. Antoine Lavoisier
Antoine-Laurent de Lavoisier, otac moderne hemije. (Izvor: Wikimedia Commons, Public domain)
Poznat po: otkriću zakona održanja mase te identifikaciji vodika i kisika
Antoine Lavoisier, rođen 1743. godine, bio je hemičar i biolog koji se s punim pravom smatra jednim od najvažnijih hemičara u historiji. Tokom svojih 51 godinu života, sve do tragične smrti 1794. godine za vrijeme Francuske revolucije, postavio je temelje moderne nauke koji su i danas u upotrebi.
Najpoznatiji je po otkriću zakona održanja mase, koji kaže da se masa tvari ne gubi niti stvara tokom hemijske reakcije, već se samo mijenja u obliku ili stanju. Iako nam to danas djeluje očigledno, u 18. stoljeću ovo otkriće omogućilo je naučnicima da se oslone na kvantitativna mjerenja, a ne samo na opažanja.
Lavoisier je bio i prvi naučnik koji je jasno identificirao vodik i kisik, te objasnio ulogu kisika u procesu sagorijevanja. Kako je sagorijevanje osnova gotovo svih savremenih tehnologija, od energije do industrije, nijedan popis najpoznatijih hemičara ne bi bio potpun bez ovog pionira moderne hemije.
2. John Dalton
John Dalton, tvorac atomske teorije. (Izvor: Wikimedia Commons, Public domain)
Poznat po: atomskoj teoriji i uvođenju pojma atomske mase
John Dalton (1766-1844) s pravom se ubraja među najznačajnije hemičare svih vremena. On je razvio i sistematizirao ideje koje je započeo Lavoisier, dajući im oblik koji koristimo i danas. Njegovo najvažnije djelo - atomska teorija - učinilo ga je jednim od najpoznatijih naučnika u svijetu hemije.
Daltonova atomska teorija i danas predstavlja osnovu moderne hemije, što je izuzetno postignuće s obzirom na to da je nastala prije više od 200 godina. Bez nje, savremena hemija kakvu poznajemo ne bi bila moguća.
Prema ovoj teoriji, sva materija se sastoji od atoma, atomi istog elementa su međusobno jednaki, a hemijska jedinjenja nastaju povezivanjem atoma različitih elemenata. Hemijske reakcije, prema Daltonu, predstavljaju preraspodjelu i kombinovanje atoma.
Dalton je također uveo pojam atomske mase, koji je i danas temeljni koncept u hemiji. Njegov doprinos ostaje ključan za razumijevanje strukture materije i razvoja hemijske nauke.
3. Amedeo Avogadro
Amedeo Avogadro, autor Avogadrovog zakona. (Izvor: Wikimedia Commons - Luniyatimeswebsite (CC BY-SA 4.0))
Poznat po: Avogadrovom zakonu, koji kaže da pri istim uslovima temperature i pritiska jednaki volumeni različitih gasova sadrže jednak broj molekula
Ime Amedea Avogadra (1776-1856) poznato je svima koji su se ikada susreli s hemijom, bez obzira na nivo obrazovanja. Tome uveliko doprinosi činjenica da je njegovo ime vezano za gotovo sve ključne pojmove u ovoj nauci.
Avogadro je jedan od rijetkih naučnika po kojem su nazvani zakon, mjerna jedinica, mineral, pa čak i krater na Mjesecu. Razlog za to leži u izuzetnom značaju njegovog najpoznatijeg doprinosa - Avogadrovog zakona. Za dodatni uvid u ključne izume i otkrića u hemiji, pročitajte i ovaj članak.
Avogadrov zakon kaže da jednaki volumeni različitih gasova, pri istoj temperaturi i pritisku, sadrže jednak broj molekula. Još važnije, Avogadro je time jasno razlikovao pojam atoma od molekula, što prije njega nije učinio nijedan naučnik - čak ni John Dalton. Ovo razgraničenje postalo je temelj za razumijevanje hemijskih reakcija i strukture materije.
4. Jöns Jacob Berzelius
Poznat po: uvođenju moderne hemijske nomenklature, pojmova poput polimera i ionske veze te preciznom mjerenju atomske mase
Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) smatra se jednim od "četiri oca moderne hemije", a njegov doprinos razvoju naučnog jezika hemije je nemjerljiv. Upravo on je uveo sistem hemijskih simbola koji se i danas koristi za označavanje elemenata.
Berzelius je skovao mnoge osnovne termine savremene hemije, uključujući pojmove poput polimera i ionske veze - izraze koje današnji učenici i studenti koriste gotovo svakodnevno. Također je otkrio tri hemijska elementa: cerij, torij i selen.
Njegov najveći doprinos, međutim, leži u nastavku Daltonovog rada. Berzelius je bio prvi naučnik koji je tačno izmjerio atomske mase, bez čega moderna atomska i analitička hemija ne bi bile moguće.
John Dalton je prvi postavio ideju da su svi atomi nedjeljivi i jednaki za svaki element!
5. Dmitri Mendeljejev
Poznat po: stvaranju periodnog sistema elemenata i tačnom predviđanju osobina tada neotkrivenih elemenata
Kada se postavi pitanje ko je najpoznatiji hemičar svih vremena, ime Dmitrija Mendeljejeva (1834-1907) gotovo uvijek je prvi odgovor. Njegovo najveće djelo - periodni sistem elemenata - postalo je univerzalni simbol hemije, prepoznat i izvan naučnih krugova.
Zanimljivo je da je Mendeljejev do ideje periodnog sistema došao na neuobičajen način. Prema legendi, raspored elemenata mu se pojavio u snu, a ne kao rezultat dugotrajnih eksperimenata.
U snu sam vidio tablicu u kojoj su svi elementi zauzeli mjesto kakvo im pripada. Kada sam se probudio, odmah sam to zapisao na komad papira.
Dmitri Mendeljejev
Primijetio je pravilnosti među elementima i organizirao ih prema njihovim osobinama i atomskoj masi. Budući da tada nisu bili poznati svi elementi, u njegovoj tabeli su postojala prazna mjesta. Mendeljejev je tvrdio da će ta mjesta jednog dana biti popunjena - i bio je u pravu.
Njegova sposobnost da predvidi postojanje i osobine budućih elemenata učinila ga je jednim od najvećih vizionara u historiji nauke i postavila temelje za dalji razvoj moderne hemije.
6. Robert Bunsen
Robert Wilhelm Bunsen, izumitelj Bunsenovog plamenika. (Izvor: Wikimedia Commons, Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0)
Poznat po: izumu Bunsenovog plamenika i otkriću hemijskog elementa cezija
U svakom ozbiljnom hemijskom laboratoriju postoji jedan nezaobilazan komad opreme: Bunsenov plamenik. Budući da veliki dio akademske hemije podrazumijeva zagrijavanje supstanci, ovaj jednostavan, ali izuzetno efikasan alat postao je simbol laboratorijskog rada. Čovjek koji stoji iza njega zaslužuje jednako priznanje.
Robert Bunsen (1811-1899), univerzitetski profesor rođen u Njemačkoj, ostavio je dubok trag u više oblasti hemije. Osim što je razvio plamenik koji i danas nosi njegovo ime, Bunsen je dao značajan doprinos analitičkoj hemiji i toksikologiji. Između ostalog, razvio je efikasan protivotrov za trovanje arsenom, što je u to vrijeme imalo ogroman praktični značaj.
U saradnji s fizičarem Gustavom Kirchhoffom, Bunsen je također bio pionir spektroskopije, metode koja je omogućila otkrivanje novih elemenata na osnovu njihovog svjetlosnog spektra. Upravo zahvaljujući ovoj tehnici, otkrio je cezij, a ubrzo potom i rubidij.
Svestran, inovativan i izuzetno praktično orijentisan naučnik, Robert Bunsen je primjer hemičara čiji su izumi i danas temelj svakodnevnog rada u laboratorijima širom svijeta. Za praktičan pregled laboratorijske opreme koju su koristili hemičari kroz historiju, pogledajte i ovaj naš članak o osnovnom laboratorijskom priboru.
...je broj hemijskih elemenata trenutno poznatih i potvrđenih u periodnom sistemu!
7. Alfred Nobel
Poznat po: izumu dinamita i osnivanju Nobelove nagrade
Vjerovatno najpoznatije ime povezano s hemijom izvan same nauke je upravo čovjek po kojem je nazvana prestižna Nobelova nagrada. Ipak, za razliku od onoga što mnogi očekuju, Alfred Nobel (1833-1896) nije imao mirotvoračku reputaciju tokom većeg dijela svog života. Po zanimanju je bio industrijalac i trgovac oružjem, a prvenstveno se bavio proizvodnjom eksploziva.
Njegov doprinos hemiji bio je značajan sam po sebi, ali jedno otkriće daleko nadmašuje sva ostala: dinamit. Iako je prvobitno razvijen kao sredstvo za građevinske i rudarske radove, vrlo brzo je pronašao primjenu i u ratne svrhe. Ostalo je, kako se kaže, historija.
Ironično, upravo je ovo razorno hemijsko otkriće dovelo do nastanka Nobelove nagrade. U kasnijim godinama života, Nobel je izražavao duboko kajanje zbog posljedica svojih izuma te je odlučio da svoje ogromno bogatstvo ostavi za osnivanje nagrada u oblastima hemije, fizike, medicine i mira, čime je zauvijek promijenio način na koji danas slavimo naučna dostignuća.
8. Linus Pauling
Linus Pauling, američki hemičar i nobelovac, 1955. (Izvor: Wikimedia Commons, Public domain)
Poznat po: doprinosima molekularnoj biologiji, kvantnoj hemiji i aktivizmu za nuklearno razoružanje
Linus Pauling (1901-1994) s punim pravom zauzima mjesto na ovoj listi, ali i na gotovo svakoj listi najutjecajnijih naučnika u historiji. Jedan od najznačajnijih naučnika svih vremena, često se spominje i u raspravama o tome ko je bio najvažniji naučnik ikada.
Iako nije jednako poznat široj javnosti poput Einsteina ili Newtona, Pauling je imao ogroman utjecaj na razvoj kvantne hemije i molekularne biologije, oblasti koje je u velikoj mjeri pomogao oblikovati. Njegov naučni rad postavio je temelje modernog razumijevanja hemijskih veza i strukture molekula. Da biste bolje razumjeli temeljne koncepte hemije koje su koristili ovi naučnici, pročitajte i ovaj članak o osnovnim konceptima hemije i njihovom značaju.
Osim naučnog rada, Pauling je bio i strastveni zagovornik nuklearnog razoružanja, zbog čega je, osim Nobelove nagrade za hemiju, dobio i Nobelovu nagradu za mir. Njegova istraživanja proteina direktno su inspirisala Francisa Cricka i Jamesa Watsona, bez kojih otkriće strukture DNK vjerovatno ne bi bilo moguće - impresivna biografija za jednog naučnika!
9. Marie Curie
Marie Curie u laboratoriji, c. 1900. (Izvor: Wikimedia Commons, Public domain)
Poznata po: istraživanju radioaktivnosti i doprinosima medicini i razumijevanju atomske strukture
Marie Curie (1867-1934) jedna je od najznačajnijih naučnica u historiji, kako hemije, tako i fizike. Bila je prva žena dobitnica Nobelove nagrade i do danas ostaje jedina osoba koja je Nobelovu nagradu osvojila u dvije različite naučne discipline.
Saznajte više o revolucionarnim otkrićima Marie Curie i njenom utjecaju na hemiju, fiziku, medicinu i tehnologiju kroz ovaj zanimljivi animirani video. (Izvor: YouTube.com - Ted-ED)
Njena pionirska istraživanja radioaktivnosti otvorila su vrata brojnim medicinskim primjenama, uključujući dijagnostiku i terapiju raka. Istovremeno, njen rad značajno je unaprijedio razumijevanje atomske strukture i postavio temelje nuklearne hemije. Utjecaj Marie Curie i danas je prisutan u gotovo svim oblastima savremene nauke.
10. Kathleen Lonsdale
Poznata po: pionirskom radu u kristalografiji, posebno na strukturi dijamanta i benzena
Za razliku od nekih imena na ovoj listi, Kathleen Lonsdale (1903-1971) rijetko se spominje među najpoznatijim hemičarima u popularnim pregledima. Ipak, njen doprinos nauci je nemjerljiv i zaslužuje mnogo veću pažnju.
Bila je prva žena izabrana za članicu Kraljevskog društva (Royal Society), a njen rad u oblasti kristalografije ostavio je dubok trag u razumijevanju strukture materije. Iako je kristalografija relativno specijalizovana oblast, Lonsdaleina istraživanja - od dijamanata do molekularne strukture benzena - imala su dalekosežan utjecaj na hemiju, fiziku i materijalne nauke.
11. Dorothy Hodgkin
Poznata po: doprinosima biohemiji, uključujući razvoj medicinskog penicilina i inzulina
Hemija je kroz historiju bila pretežno muška naučna oblast. Ipak, tokom 20. stoljeća, neka od najsjajnijih imena ove discipline bile su žene, a Dorothy Hodgkin (1910-1994) zauzima posebno mjesto među njima.
S pravom se ubraja među najpoznatije hemičarke u historiji, zahvaljujući svom revolucionarnom radu u biohemiji. Hodgkin i njen istraživački tim imali su ključnu ulogu u razvoju medicinskog penicilina, ali i inzulina, lijeka koji je promijenio živote miliona ljudi širom svijeta.
Doprinos koji su ova dva lijeka imala za čovječanstvo teško je opisati riječima. Dodatno, činjenica da je Hodgkin jedina Britanka koja je ikada osvojila Nobelovu nagradu za nauku dovoljno govori o značaju i trajnom utjecaju njenog rada.
12. Carolyn Bertozzi
Poznata po: pionirskom radu u bioortogonalnoj hemiji i razvoju metoda za proučavanje biomolekula u živim organizmima
Carolyn Bertozzi jedna je od najistaknutijih savremenih hemičarki, poznata po svom pionirskom radu u oblasti bioortogonalne hemije. Njena istraživanja fokusirana su na razvoj hemijskih alata koji omogućavaju izuzetno precizno proučavanje bioloških sistema, bez ometanja prirodnih procesa u ćelijama.
Inovacije koje je razvila omogućile su naučnicima da vizualiziraju i manipulišu biomolekulama unutar živih organizama, što je dovelo do značajnih pomaka u razvoju lijekova, dijagnostici i ciljanoj terapiji. Za svoj rad dobila je brojna priznanja, uključujući i prestižnu MacArthur Fellowship nagradu.
13. Frances Arnold
Frances Arnold, američka hemičarka poznata po razvoju metode usmjerene evolucije enzima i dobitnica Nobelove nagrade za hemiju. (Izvor: Wikimedia Commons, Christopher Michel, CC BY-SA 4.0)
Poznata po: usmjerenoj evoluciji i inženjeringu enzima; dobitnica Nobelove nagrade za hemiju 2018. godine
Frances Arnold vodeće je ime u oblasti hemijskog inženjerstva i molekularne biologije. Najpoznatija je po razvoju metode usmjerene evolucije, tehnike koja oponaša prirodnu selekciju kako bi se stvorili proteini s unaprijed definisanim i poboljšanim svojstvima.
Njeno revolucionarno istraživanje ima široku primjenu u industrijama poput farmacije, obnovljivih izvora energije i biotehnologije. Upravo zbog ovog doprinosa, Arnold je 2018. godine nagrađena Nobelovom nagradom za hemiju, čime je dodatno učvrstila svoje mjesto među najutjecajnijim hemičarima današnjice.
Inspiracija za buduće hemičare
Želite li se i vi jednog dana naći među imenima poput ovih? Kako se hemija kao akademska disciplina neprestano razvija i postaje sve složenija, snalaženje u njenim konceptima može biti izazovno. Hemijski eksperimenti (kao i uostalom i hemija kao nauka) u početku mogu djelovati zastrašujuće, ali uz pravo vodstvo i podršku, itekako je moguće savladati ovu fascinantnu materiju. Za detaljno objašnjenje osnovnih pojmova koji su bili ključni u radu velikih hemičara, pogledajte i ovaj članak o osnovnim pojmovima hemije.
Naravno, ljudi s ove liste donekle se razlikuju od onoga što danas podrazumijevamo pod pojmom "hemičar" Nekada je to prvenstveno bila akademska titula, više nalik "ludom naučniku" iz laboratorije nego profesiji kakvu danas poznajemo u svakodnevnom životu.
Bez obzira na formu u kojoj se danas bavimo hemijom, jedno je sigurno: radoznalost, upornost i strast prema otkrivanju novih spoznaja ostaju univerzalni vodiči svakog budućeg hemičara.
Da li ti se dopao ovaј članak? Zapiši to!
Loading...
